19:1 ⧉ ⤴︎ טֽוֹב ־רָ֭שׁ הוֹלֵ֣ךְ בְּתֻמּ֑וֹ מֵעִקֵּ֥שׁ שְׂ֝פָתָ֗יו וְה֣וּא כְסִֽיל ׃
— Melior est pauper qui ambulat in simplicitate sua quam dives torquens labia sua , et insipiens .
ዕበዱ ፡ ለብእሲ ፡ ያጠፍእ ፡ ፍናዊሁ ፡ ወለእግዚአብሔር ፡ ያስተጋፍዖ ፡ በልቡ ።
Better is the poor who walks in his integrity than he who is perverse in his lips and is a fool.
19:2 ⧉ ⤴︎ גַּ֤ם בְּלֹא ־דַ֣עַת נֶ֣פֶשׁ לֹא ־ט֑וֹב וְאָ֖ץ בְּרַגְלַ֣יִם חוֹטֵֽא ׃
— Ubi non est scientia animae , non est bonum , et qui festinus est pedibus offendet .
ባዕል ፡ ይዌስክ ፡ አዕርክተ ፡ ብዙኀነ ፡ ወነዳይሰ ፡ ኪያሁኒ ፡ ዘቦ ፡ የኃጥእ ።
It isn’t good to have zeal without knowledge, nor to be hasty with one’s feet and miss the way.
19:3 ⧉ ⤴︎ אִוֶּ֣לֶת אָ֭דָם תְּסַלֵּ֣ף דַּרְכּ֑וֹ וְעַל ־יְ֝הֹוָ֗ה יִזְעַ֥ף לִבּֽוֹ ׃
ἀφροσύνη ἀνδρὸς λυμαίνεται τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ τὸν δὲ θεὸν αἰτιᾶται τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ
Stultitia hominis supplantat gressus ejus , et contra Deum fervet animo suo .
ሰማዕተ ፡ ሐሰት ፡ ርኩስ ፡ ውእቱ ፡ ወዘየኃሥሥ ፡ በግፍዕ ፡ ኢያመስጥ ።
The foolishness of man subverts his way; his heart rages against Yahweh.
19:4 ⧉ ⤴︎ ה֗וֹן יֹ֭סִיף רֵעִ֣ים רַבִּ֑ים וְ֝דָ֗ל מֵרֵעֵ֥הוּ יִפָּרֵֽד ׃
πλοῦτος προστίθησιν φίλους πολλούς ὁ δὲ πτωχὸς καὶ ἀπὸ τοῦ ὑπάρχοντος φίλου λείπεται
Divitiae addunt amicos plurimos ; a paupere autem et hi quos habuit separantur .
ወብዙኃን ፡ ይትለአኩ ፡ በቅድመ ፡ ነገሥት ፡ ወባሕቱ ፡ ጽድቁ ፡ ወሀብቱ ፡ ለብእሲ ፡ እምኀበ ፡ እግዚአብሔር ።
Wealth adds many friends, but the poor is separated from his friend.
19:5 ⧉ ⤴︎ עֵ֣ד שְׁ֭קָרִים לֹ֣א יִנָּקֶ֑ה וְיָפִ֥יחַ כְּ֝זָבִ֗ים לֹ֣א יִמָּלֵֽט ׃
μάρτυς ψευδὴς οὐκ ἀτιμώρητος ἔσται ὁ δὲ ἐγκαλῶν ἀδίκως οὐ διαφεύξεται
Testis falsus non erit impunitus , et qui mendacia loquitur non effugiet .
ወኵሉ ፡ እኩይ ፡ ይከውን ፡ ዝንጓጔ ፡ ብእሲ ፡ ኵሉ ፡ ዘአኃወ ፡ ነዳያነ ፡ ይጸልእ ፡ እምታአኅኃሁ ፡ ርኁቅ ፡ ውእቱ ።
A false witness shall not be unpunished. He who pours out lies shall not go free.
19:6 ⧉ ⤴︎ רַ֭בִּים יְחַלּ֣וּ פְנֵֽי ־נָדִ֑יב וְכׇל ־הָ֝רֵ֗עַ לְאִ֣ישׁ מַתָּֽן ׃
πολλοὶ θεραπεύουσιν πρόσωπα βασιλέων πᾶς δὲ ὁ κακὸς γίνεται ὄνειδος ἀνδρί
Multi colunt personam potentis , et amici sunt dona tribuentis .
ሕሊና ፡ ሠናይት ፡ ለእለ ፡ አጥረይዋ ፡ ትቀርብ ፡ ወብእሲ ፡ ጠቢብ ፡ ይረክባ ።
Many will entreat the favor of a ruler, and everyone is a friend to a man who gives gifts.
19:7 ⧉ ⤴︎ כׇּ֥ל ־אֲחֵי ־רָ֨שׁ ׀ שְֽׂנֵאֻ֗הוּ אַ֤ף כִּ֣י מְ֭רֵעֵהוּ רָחֲק֣וּ מִמֶּ֑נּוּ מְרַדֵּ֖ף אֲמָרִ֣ים (לא ) [לוֹ ־]הֵֽמָּה ׃
πᾶς ὃς ἀδελφὸν πτωχὸν μισεῖ καὶ φιλίας μακρὰν ἔσται ἔννοια ἀγαθὴ τοῖς εἰδόσιν αὐτὴν ἐγγιεῖ ἀνὴρ δὲ φρόνιμος εὑρήσει αὐτήν ὁ πολλὰ κακοποιῶν τελεσιουργεῖ κακίαν ὃς δὲ ἐρεθίζει λόγους οὐ σωθήσεται
Fratres hominis pauperis oderunt eum ; insuper et amici procul recesserunt ab eo . Qui tantum verba sectatur nihil habebit ;
ዘብዙኅ ፡ እከዩ ፡ ይፌጽም ፡ እከየ ፡ ወዘያስዖዝዝ ፡ ነገረ ፡ ኢይድኅን ።
All the relatives of the poor shun him; how much more do his friends avoid him! He pursues them with pleas, but they are gone.
19:8 ⧉ ⤴︎ קֹֽנֶה ־לֵּ֭ב אֹהֵ֣ב נַפְשׁ֑וֹ שֹׁמֵ֥ר תְּ֝בוּנָ֗ה לִמְצֹא ־טֽוֹב ׃
ὁ κτώμενος φρόνησιν ἀγαπᾷ ἑαυτόν ὃς δὲ φυλάσσει φρόνησιν εὑρήσει ἀγαθά
qui autem possessor est mentis diligit animam suam , et custos prudentiae inveniet bona .
ዘአጥረያ ፡ ለጥበብ ፡ ያፈቅር ፡ ነፍሶ ፡ ወዘያፈቅር ፡ አእምሮ ፡ ይረክብ ፡ ኄረ ።
He who gets wisdom loves his own soul. He who keeps understanding shall find good.
19:9 ⧉ ⤴︎ עֵ֣ד שְׁ֭קָרִים לֹ֣א יִנָּקֶ֑ה וְיָפִ֖יחַ כְּזָבִ֣ים יֹאבֵֽד ׃ {פ}
μάρτυς ψευδὴς οὐκ ἀτιμώρητος ἔσται ὃς δ’ ἂν ἐκκαύσῃ κακίαν ἀπολεῖται ὑπ’ αὐτῆς
Falsus testis non erit impunitus , et qui loquitur mendacia peribit .
ሰማዕተ ፡ ኀሰት ፡ ኢይድኅን ፡ እምኵነኔ ፡ ወዘያስተውዕያ ፡ ለእከይ ፡ ይተኃጐል ፡ ባቲ ።
A false witness shall not be unpunished. He who utters lies shall perish.
19:10 ⧉ ⤴︎ לֹא ־נָאוֶ֣ה לִכְסִ֣יל תַּעֲנ֑וּג אַ֝֗ף כִּֽי ־לְעֶ֤בֶד ׀ מְשֹׁ֬ל בְּשָׂרִֽים ׃
οὐ συμφέρει ἄφρονι τρυφή καὶ ἐὰν οἰκέτης ἄρξηται μεθ’ ὕβρεως δυναστεύειν
Non decent stultum deliciae , nec servum dominari principibus .
ኢይደልዎ ፡ ለዐብድ ፡ ተድላ ፡ ወለእመ ፡ ገብረ ፡ ኵነኔ ፡ ዘምስለ ፡ ጽእለት ፡ ትኄየል ።
Delicate living is not appropriate for a fool, much less for a servant to have rule over princes.
19:11 ⧉ ⤴︎ שֵׂ֣כֶל אָ֭דָם הֶאֱרִ֣יךְ אַפּ֑וֹ וְ֝תִפְאַרְתּ֗וֹ עֲבֹ֣ר עַל ־פָּֽשַׁע ׃
ἐλεήμων ἀνὴρ μακροθυμεῖ τὸ δὲ καύχημα αὐτοῦ ἐπέρχεται παρανόμοις
Doctrina viri per patientiam noscitur , et gloria ejus est iniqua praetergredi .
ወሐሪ ፡ ብእሲ ፡ ይትዔገሥ ፡ ወትምክሕተ ፡ ምሕረቱ ፡ ይትቃወሞሙ ፡ ለኃጥአን ።
The discretion of a man makes him slow to anger. It is his glory to overlook an offense.
19:12 ⧉ ⤴︎ נַ֣הַם כַּ֭כְּפִיר זַ֣עַף מֶ֑לֶךְ וּכְטַ֖ל עַל ־עֵ֣שֶׂב רְצוֹנֽוֹ ׃
βασιλέως ἀπειλὴ ὁμοία βρυγμῷ λέοντος ὥσπερ δὲ δρόσος ἐπὶ χόρτῳ οὕτως τὸ ἱλαρὸν αὐτοῦ
Sicut fremitus leonis , ita et regis ira , et sicut ros super herbam , ita et hilaritas ejus .
መዓተ ፡ ንጉሥ ፡ ከመ ፡ ጣሕረ ፡ አንበሳ ፡ ወከመ ፡ ጠል ፡ ዘይወርድ ፡ ዲበ ፡ ሣዕር ፡ ከማሁ ፡ ውእቱ ፡ ውኅዋኄሁ ።
The king’s wrath is like the roaring of a lion, but his favor is like dew on the grass.
19:13 ⧉ ⤴︎ הַוֺּ֣ת לְ֭אָבִיו בֵּ֣ן כְּסִ֑יל וְדֶ֥לֶף טֹ֝רֵ֗ד מִדְיְנֵ֥י אִשָּֽׁה ׃
αἰσχύνη πατρὶ υἱὸς ἄφρων καὶ οὐχ ἁγναὶ εὐχαὶ ἀπὸ μισθώματος ἑταίρας
Dolor patris filius stultus , et tecta jugiter perstillantia litigiosa mulier .
ኃፍረት ፡ ለአብ ፡ ዐብድ ፡ ወልድ ፡ ወኢኮነ ፡ ንጹሐ ፡ ጸሎት ፡ ምስለ ፡ ዐስበ ፡ ከልአት ።
A foolish son is the calamity of his father. A wife’s quarrels are a continual dripping.
19:14 ⧉ ⤴︎ בַּ֣יִת וָ֭הוֹן נַחֲלַ֣ת אָב֑וֹת וּ֝מֵיְהֹוָ֗ה אִשָּׁ֥ה מַשְׂכָּֽלֶת ׃
οἶκον καὶ ὕπαρξιν μερίζουσιν πατέρες παισίν παρὰ δὲ θεοῦ ἁρμόζεται γυνὴ ἀνδρί
Domus et divitiae dantur a parentibus ; a Domino autem proprie uxor prudens .
አብያተ ፡ ወንዋየ ፡ ይከፍሉ ፡ አበው ፡ ለውሉዶሙ ፡ ወባሕቱ ፡ በኀበ ፡ እግዚአብሔር ፡ ትትዋደዶ ፡ ብእሲት ፡ ለብእሲሃ ።
House and riches are an inheritance from fathers, but a prudent wife is from Yahweh.
19:15 ⧉ ⤴︎ עַ֭צְלָה תַּפִּ֣יל תַּרְדֵּמָ֑ה וְנֶ֖פֶשׁ רְמִיָּ֣ה תִרְעָֽב ׃
δειλία κατέχει ἀνδρογύναιον ψυχὴ δὲ ἀεργοῦ πεινάσει
Pigredo immittit soporem , et anima dissoluta esuriet .
ምምዓ ፡ ይእኅዞ ፡ ለብእሲ ፡ ፅኑስ ፡ ወነፍስ ፡ ዘኢይትቀነይ ፡ ይርኅብ ።
Slothfulness casts into a deep sleep. The idle soul shall suffer hunger.
19:16 ⧉ ⤴︎ שֹׁמֵ֣ר מִ֭צְוָה שֹׁמֵ֣ר נַפְשׁ֑וֹ בּוֹזֵ֖ה דְרָכָ֣יו (יומת ) [יָמֽוּת ]׃
ὃς φυλάσσει ἐντολήν τηρεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν ὁ δὲ καταφρονῶν τῶν ἑαυτοῦ ὁδῶν ἀπολεῖται
Qui custodit mandatum custodit animam suam ; qui autem negligit viam suam mortificabitur .
ዘየዓቅብ ፡ ተግሣፀ ፡ ወትእዛዘ ፡ ይትመኀፀን ፡ ነፍሶ ፡ ወዘያሰትትሰ ፡ ፍናዊሁ ፡ ይትኃጐል ።
He who keeps the commandment keeps his soul, but he who is contemptuous in his ways shall die.
19:17 ⧉ ⤴︎ מַלְוֵ֣ה יְ֭הֹוָה ח֣וֹנֵֽן דָּ֑ל וּ֝גְמֻל֗וֹ יְשַׁלֶּם ־לֽוֹ ׃
δανίζει θεῷ ὁ ἐλεῶν πτωχόν κατὰ δὲ τὸ δόμα αὐτοῦ ἀνταποδώσει αὐτῷ
Foeneratur Domino qui miseretur pauperis , et vicissitudinem suam reddet ei .
ይሌቅሖ ፡ ለእግዚአብሔር ፡ ዘይምሕር ፡ ነዳየ ፡ ወበከመ ፡ ሀብቱ ፡ ይፈድዮ ።
He who has pity on the poor lends to Yahweh; he will reward him.
19:18 ⧉ ⤴︎ יַסֵּ֣ר בִּ֭נְךָ כִּֽי ־יֵ֣שׁ תִּקְוָ֑ה וְאֶל ־הֲ֝מִית֗וֹ אַל ־תִּשָּׂ֥א נַפְשֶֽׁךָ ׃
παίδευε υἱόν σου οὕτως γὰρ ἔσται εὔελπις εἰς δὲ ὕβριν μὴ ἐπαίρου τῇ ψυχῇ σου
Erudi filium tuum ; ne desperes : ad interfectionem autem ejus ne ponas animam tuam .
ዝብጥ ፡ ወልደከ ፡ ከመ ፡ ይኩንከ ፡ ለተስፋ ፡ ወለተጽእሎሰ ፡ ኢታልዕል ፡ እዴከ ።
Discipline your son, for there is hope; don’t be a willing party to his death.
19:19 ⧉ ⤴︎ (גרל ) [גְּֽדׇל ־]חֵ֭מָה נֹ֣שֵׂא עֹ֑נֶשׁ כִּ֥י אִם ־תַּ֝צִּ֗יל וְע֣וֹד תּוֹסִֽף ׃
κακόφρων ἀνὴρ πολλὰ ζημιωθήσεται ἐὰν δὲ λοιμεύηται καὶ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ προσθήσει
Qui impatiens est sustinebit damnum , et cum rapuerit , aliud apponet .
ብእሲ ፡ እኩይ ፡ ብዙኀ ፡ ያኃጒል ፡ ወእመሰ ፡ ዓቢይ ፡ ሕቡል ፡ ነፍሶሂ ፡ ይዌስክ ።
A hot-tempered man must pay the penalty, for if you rescue him, you must do it again.
19:20 ⧉ ⤴︎ שְׁמַ֣ע עֵ֭צָה וְקַבֵּ֣ל מוּסָ֑ר לְ֝מַ֗עַן תֶּחְכַּ֥ם בְּאַחֲרִיתֶֽךָ ׃
ἄκουε υἱέ παιδείαν πατρός σου ἵνα σοφὸς γένῃ ἐπ’ ἐσχάτων σου
Audi consilium , et suscipe disciplinam , ut sis sapiens in novissimis tuis .
ስማዕ ፡ ወልድየ ፡ ተግሣፀ ፡ አቡከ ፡ ከመ ፡ ትኩን ፡ ጠቢበ ፡ በደኃሪትከ ።
Listen to counsel and receive instruction, that you may be wise in your latter end.
19:21 ⧉ ⤴︎ רַבּ֣וֹת מַחֲשָׁב֣וֹת בְּלֶב ־אִ֑ישׁ וַעֲצַ֥ת יְ֝הֹוָ֗ה הִ֣יא תָקֽוּם ׃
πολλοὶ λογισμοὶ ἐν καρδίᾳ ἀνδρός ἡ δὲ βουλὴ τοῦ κυρίου εἰς τὸν αἰῶνα μένει
Multae cogitationes in corde viri ; voluntas autem Domini permanebit .
ብዙኅ ፡ ሕሊና ፡ ውስተ ፡ ልበ ፡ ብእሲ ፡ መምክር ፡ ወምክሩሰ ፡ ለእግዚአብሔር ፡ ይሄሉ ፡ ለዓለም ።
There are many plans in a man’s heart, but Yahweh’s counsel will prevail.
19:22 ⧉ ⤴︎ תַּאֲוַ֣ת אָדָ֣ם חַסְדּ֑וֹ וְטֽוֹב ־רָ֝֗שׁ מֵאִ֥ישׁ כָּזָֽב ׃
καρπὸς ἀνδρὶ ἐλεημοσύνη κρείσσων δὲ πτωχὸς δίκαιος ἢ πλούσιος ψεύστης
Homo indigens misericors est , et melior est pauper quam vir mendax .
ፍሬሁ ፡ ለብእሲ ፡ ምጽዋት ፡ ይኄይስ ፡ ነዳይ ፡ ጻድቅ ፡ እምባዕል ፡ ሐሳዊ ።
That which makes a man to be desired is his kindness. A poor man is better than a liar.
19:23 ⧉ ⤴︎ יִרְאַ֣ת יְהֹוָ֣ה לְחַיִּ֑ים וְשָׂבֵ֥עַ יָ֝לִ֗ין בַּל ־יִפָּ֥קֶד רָֽע ׃
φόβος κυρίου εἰς ζωὴν ἀνδρί ὁ δὲ ἄφοβος αὐλισθήσεται ἐν τόποις οὗ οὐκ ἐπισκοπεῖται γνῶσις
Timor Domini ad vitam , et in plenitudine commorabitur absque visitatione pessima .
ፈሪሀ ፡ እግዚአብሔር ፡ ሕይወተ ፡ ብእሲ ፡ ዘኢይፈርህሰ ፡ የኃድር ፡ ውስተ ፡ መካን ፡ ኀበ ፡ ኢያስተርኢ ፡ አእምሮ ።
The fear of Yahweh leads to life, then contentment; he rests and will not be touched by trouble.
19:24 ⧉ ⤴︎ טָ֘מַ֤ן עָצֵ֣ל יָ֭דוֹ בַּצַּלָּ֑חַת גַּם ־אֶל ־פִּ֝֗יהוּ לֹ֣א יְשִׁיבֶֽנָּה ׃
ὁ ἐγκρύπτων εἰς τὸν κόλπον αὐτοῦ χεῖρας ἀδίκως οὐδὲ τῷ στόματι οὐ μὴ προσαγάγῃ αὐτάς
Abscondit piger manum suam sub ascella , nec ad os suum applicat eam .
የኀብእ ፡ ሀካይ ፡ እዴሁ ፡ ውስተ ፡ ኅፅኑ ፡ ወኀበ ፡ አፉሁ ፡ ኢያቀርብ ።
The sluggard buries his hand in the dish; he will not so much as bring it to his mouth again.
19:25 ⧉ ⤴︎ לֵ֣ץ תַּ֭כֶּה וּפֶ֣תִי יַעְרִ֑ם וְהוֹכִ֥יחַ לְ֝נָב֗וֹן יָבִ֥ין דָּֽעַת ׃
λοιμοῦ μαστιγουμένου ἄφρων πανουργότερος γίνεται ἐὰν δὲ ἐλέγχῃς ἄνδρα φρόνιμον νοήσει αἴσθησιν
Pestilente flagellato stultus sapientior erit ; si autem corripueris sapientem , intelliget disciplinam .
ሕቡል ፡ እንዘ ፡ ይትቀሠፍ ፡ ዐብድ ፡ ጠቢበ ፡ ይከውን ፡ ወእመሰ ፡ ዘለፍኮ ፡ ለብእሲ ፡ ጠቢብ ፡ ይሔሊ ፡ አእምሮ ።
Flog a scoffer, and the simple will learn prudence; rebuke one who has understanding, and he will gain knowledge.
19:26 ⧉ ⤴︎ מְֽשַׁדֶּד ־אָ֭ב יַבְרִ֣יחַ אֵ֑ם בֵּ֝֗ן מֵבִ֥ישׁ וּמַחְפִּֽיר ׃
ὁ ἀτιμάζων πατέρα καὶ ἀπωθούμενος μητέρα αὐτοῦ καταισχυνθήσεται καὶ ἐπονείδιστος ἔσται
Qui affligit patrem , et fugat matrem , ignominiosus est et infelix .
ዘያኀሥር ፡ አባሁ ፡ ወእሞ ፡ ይትከላእ ፡ ወይትኀፈር ፡ ወምኑነ ፡ ይከውን ።
He who robs his father and drives away his mother is a son who causes shame and brings reproach.
19:27 ⧉ ⤴︎ חֲֽדַל ־בְּ֭נִי לִשְׁמֹ֣עַ מוּסָ֑ר לִ֝שְׁג֗וֹת מֵאִמְרֵי ־דָֽעַת ׃
υἱὸς ἀπολειπόμενος φυλάξαι παιδείαν πατρὸς μελετήσει ῥήσεις κακάς
Non cesses , fili , audire doctrinam , nec ignores sermones scientiae .
ወልድ ፡ ዘይትከላእ ፡ እምዓቂበ ፡ ትምህርተ ፡ አብ ፡ ይትሜሀር ፡ ቃለ ፡ እኩየ ።
If you stop listening to instruction, my son, you will stray from the words of knowledge.
19:28 ⧉ ⤴︎ עֵ֣ד בְּ֭לִיַּעַל יָלִ֣יץ מִשְׁפָּ֑ט וּפִ֥י רְ֝שָׁעִ֗ים יְבַלַּע ־אָֽוֶן ׃
ὁ ἐγγυώμενος παῖδα ἄφρονα καθυβρίζει δικαίωμα στόμα δὲ ἀσεβῶν καταπίεται κρίσεις
Testis iniquus deridet judicium , et os impiorum devorat iniquitatem .
ዘይትሄበይ ፡ ዐብደ ፡ ወልደ ፡ ያጼእል ፡ ፍትሐ ፡ ወለአፈረሲዐን ፡ ይውኅጦ ፡ እኩይ ፡ ኵነኔ ።
A corrupt witness mocks justice, and the mouth of the wicked gulps down iniquity.
19:29 ⧉ ⤴︎ נָכ֣וֹנוּ לַלֵּצִ֣ים שְׁפָטִ֑ים וּ֝מַהֲלֻמ֗וֹת לְגֵ֣ו כְּסִילִֽים ׃
ἑτοιμάζονται ἀκολάστοις μάστιγες καὶ τιμωρίαι ὤμοις ἀφρόνων
Parata sunt derisoribus judicia , et mallei percutientes stultorum corporibus .
ወይጸንሕ ፡ ሎሙ ፡ መቅሠፍት ፡ ለእኩያን ፡ ወኵነኔ ፡ ከማሁ ፡ ለዐብዳን ።
Penalties are prepared for scoffers, and beatings for the backs of fools.