28:1 ⧉ ⤴︎ נָ֣סוּ וְאֵין ־רֹדֵ֣ף רָשָׁ֑ע וְ֝צַדִּיקִ֗ים כִּכְפִ֥יר יִבְטָֽח ׃
φεύγει ἀσεβὴς μηδενὸς διώκοντος δίκαιος δὲ ὥσπερ λέων πέποιθεν
Fugit impius nemine persequente ; justus autem , quasi leo confidens , absque terrore erit .
The wicked flee when no one pursues; but the righteous are as bold as a lion.
28:2 ⧉ ⤴︎ בְּפֶ֣שַֽׁע אֶ֭רֶץ רַבִּ֣ים שָׂרֶ֑יהָ וּבְאָדָ֥ם מֵבִ֥ין יֹ֝דֵ֗עַ כֵּ֣ן יַאֲרִֽיךְ ׃
δῑ ἁμαρτίας ἀσεβῶν κρίσεις ἐγείρονται ἀνὴρ δὲ πανοῦργος κατασβέσει αὐτάς
Propter peccata terrae multi principes ejus ; et propter hominis sapientiam , et horum scientiam quae dicuntur , vita ducis longior erit .
In rebellion, a land has many rulers, but order is maintained by a man of understanding and knowledge.
28:3 ⧉ ⤴︎ גֶּֽבֶר ־רָ֭שׁ וְעֹשֵׁ֣ק דַּלִּ֑ים מָטָ֥ר סֹ֝חֵ֗ף וְאֵ֣ין לָֽחֶם ׃
ἀνδρεῖος ἐν ἀσεβείαις συκοφαντεῖ πτωχούς ὥσπερ ὑετὸς λάβρος καὶ ἀνωφελής
Vir pauper calumnians pauperes similis est imbri vehementi in quo paratur fames .
A needy man who oppresses the poor is like a driving rain which leaves no crops.
28:4 ⧉ ⤴︎ עֹזְבֵ֣י ת֭וֹרָה יְהַלְל֣וּ רָשָׁ֑ע וְשֹׁמְרֵ֥י ת֝וֹרָ֗ה יִתְגָּ֥רוּ בָֽם ׃ {פ}
οὕτως οἱ ἐγκαταλείποντες τὸν νόμον ἐγκωμιάζουσιν ἀσέβειαν οἱ δὲ ἀγαπῶντες τὸν νόμον περιβάλλουσιν ἑαυτοῖς τεῖχος
Qui derelinquunt legem laudant impium ; qui custodiunt , succenduntur contra eum .
Those who forsake the law praise the wicked; but those who keep the law contend with them.
28:5 ⧉ ⤴︎ אַנְשֵׁי ־רָ֭ע לֹא ־יָבִ֣ינוּ מִשְׁפָּ֑ט וּמְבַקְשֵׁ֥י יְ֝הֹוָ֗ה יָבִ֥ינוּ כֹֽל ׃
ἄνδρες κακοὶ οὐ νοήσουσιν κρίμα οἱ δὲ ζητοῦντες τὸν κύριον συνήσουσιν ἐν παντί
Viri mali non cogitant judicium ; qui autem inquirunt Dominum animadvertunt omnia .
Evil men don’t understand justice; but those who seek Yahweh understand it fully.
28:6 ⧉ ⤴︎ טֽוֹב ־רָ֭שׁ הוֹלֵ֣ךְ בְּתֻמּ֑וֹ מֵעִקֵּ֥שׁ דְּ֝רָכַ֗יִם וְה֣וּא עָשִֽׁיר ׃
κρείσσων πτωχὸς πορευόμενος ἐν ἀληθείᾳ πλουσίου ψευδοῦς
Melior est pauper ambulans in simplicitate sua quam dives in pravis itineribus .
Better is the poor who walks in his integrity than he who is perverse in his ways, and he is rich.
28:7 ⧉ ⤴︎ נוֹצֵ֣ר תּ֭וֹרָה בֵּ֣ן מֵבִ֑ין וְרֹעֶ֥ה ז֝וֹלְלִ֗ים יַכְלִ֥ים אָבִֽיו ׃
φυλάσσει νόμον υἱὸς συνετός ὃς δὲ ποιμαίνει ἀσωτίαν ἀτιμάζει πατέρα
Qui custodit legem filius sapiens est ; qui autem comessatores pascit confundit patrem suum .
Whoever keeps the law is a wise son; but he who is a companion of gluttons shames his father.
28:8 ⧉ ⤴︎ מַרְבֶּ֣ה ה֭וֹנוֹ בְּנֶ֣שֶׁךְ (ובתרבית ) [וְתַרְבִּ֑ית ] לְחוֹנֵ֖ן דַּלִּ֣ים יִקְבְּצֶֽנּוּ ׃
ὁ πληθύνων τὸν πλοῦτον αὐτοῦ μετὰ τόκων καὶ πλεονασμῶν τῷ ἐλεῶντι πτωχοὺς συνάγει αὐτόν
Qui coacervat divitias usuris et foenore , liberali in pauperes congregat eas .
He who increases his wealth by excessive interest gathers it for one who has pity on the poor.
28:9 ⧉ ⤴︎ מֵסִ֣יר אׇ֭זְנוֹ מִשְּׁמֹ֣עַ תּוֹרָ֑ה גַּ֥ם תְּ֝פִלָּת֗וֹ תּוֹעֵבָֽה ׃
ὁ ἐκκλίνων τὸ οὖς αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰσακοῦσαι νόμου καὶ αὐτὸς τὴν προσευχὴν αὐτοῦ ἐβδέλυκται
Qui declinat aures suas ne audiat legem , oratio ejus erit execrabilis .
He who turns away his ear from hearing the law, even his prayer is an abomination.
28:10 ⧉ ⤴︎ מַשְׁגֶּ֤ה יְשָׁרִ֨ים ׀ בְּדֶ֥רֶךְ רָ֗ע בִּשְׁחוּת֥וֹ הֽוּא ־יִפּ֑וֹל וּ֝תְמִימִ֗ים יִנְחֲלוּ ־טֽוֹב ׃ {פ}
ὃς πλανᾷ εὐθεῖς ἐν ὁδῷ κακῇ εἰς διαφθορὰν αὐτὸς ἐμπεσεῖται οἱ δὲ ἄνομοι διελεύσονται ἀγαθὰ καὶ οὐκ εἰσελεύσονται εἰς αὐτά
Qui decipit justos in via mala , in interitu suo corruet , et simplices possidebunt bona ejus .
Whoever causes the upright to go astray in an evil way, he will fall into his own trap; but the blameless will inherit good.
28:11 ⧉ ⤴︎ חָכָ֣ם בְּ֭עֵינָיו אִ֣ישׁ עָשִׁ֑יר וְדַ֖ל מֵבִ֣ין יַחְקְרֶֽנּוּ ׃
σοφὸς παρ’ ἑαυτῷ ἀνὴρ πλούσιος πένης δὲ νοήμων καταγνώσεται αὐτοῦ
Sapiens sibi videtur vir dives ; pauper autem prudens scrutabitur eum .
The rich man is wise in his own eyes; but the poor who has understanding sees through him.
28:12 ⧉ ⤴︎ בַּעֲלֹ֣ץ צַ֭דִּיקִים רַבָּ֣ה תִפְאָ֑רֶת וּבְק֥וּם רְ֝שָׁעִ֗ים יְחֻפַּ֥שׂ אָדָֽם ׃
διὰ βοήθειαν δικαίων πολλὴ γίνεται δόξα ἐν δὲ τόποις ἀσεβῶν ἁλίσκονται ἄνθρωποι
In exsultatione justorum multa gloria est ; regnantibus impiis , ruinae hominum .
When the righteous triumph, there is great glory; but when the wicked rise, men hide themselves.
28:13 ⧉ ⤴︎ מְכַסֶּ֣ה פְ֭שָׁעָיו לֹ֣א יַצְלִ֑יחַ וּמוֹדֶ֖ה וְעֹזֵ֣ב יְרֻחָֽם ׃
ὁ ἐπικαλύπτων ἀσέβειαν ἑαυτοῦ οὐκ εὐοδωθήσεται ὁ δὲ ἐξηγούμενος ἐλέγχους ἀγαπηθήσεται
Qui abscondit scelera sua non dirigetur ; qui autem confessus fuerit et reliquerit ea , misericordiam consequetur .
He who conceals his sins doesn’t prosper, but whoever confesses and renounces them finds mercy.
28:14 ⧉ ⤴︎ אַשְׁרֵ֣י אָ֭דָם מְפַחֵ֣ד תָּמִ֑יד וּמַקְשֶׁ֥ה לִ֝בּ֗וֹ יִפּ֥וֹל בְּרָעָֽה ׃
μακάριος ἀνήρ ὃς καταπτήσσει πάντα δῑ εὐλάβειαν ὁ δὲ σκληρὸς τὴν καρδίαν ἐμπεσεῖται κακοῖς
Beatus homo qui semper est pavidus ; qui vero mentis est durae corruet in malum .
Blessed is the man who always fears; but one who hardens his heart falls into trouble.
28:15 ⧉ ⤴︎ אֲֽרִי ־נֹ֭הֵם וְדֹ֣ב שׁוֹקֵ֑ק מוֹשֵׁ֥ל רָ֝שָׁ֗ע עַ֣ל עַם ־דָּֽל ׃
λέων πεινῶν καὶ λύκος διψῶν ὃς τυραννεῖ πτωχὸς ὢν ἔθνους πενιχροῦ
Leo rugiens et ursus esuriens , princeps impius super populum pauperem .
As a roaring lion or a charging bear, so is a wicked ruler over helpless people.
28:16 ⧉ ⤴︎ נָגִ֗יד חֲסַ֣ר תְּ֭בוּנוֹת וְרַ֥ב מַעֲשַׁקּ֑וֹת (שנאי ) [שֹׂ֥נֵא ] בֶ֝֗צַע יַאֲרִ֥יךְ יָמִֽים ׃ {פ}
βασιλεὺς ἐνδεὴς προσόδων μέγας συκοφάντης ὁ δὲ μισῶν ἀδικίαν μακρὸν χρόνον ζήσεται
Dux indigens prudentia multos opprimet per calumniam ; qui autem odit avaritiam , longi fient dies ejus .
A tyrannical ruler lacks judgment. One who hates ill-gotten gain will have long days.
28:17 ⧉ ⤴︎ אָ֭דָם עָשֻׁ֣ק בְּדַם ־נָ֑פֶשׁ עַד ־בּ֥וֹר יָ֝נ֗וּס אַל ־יִתְמְכוּ ־בֽוֹ ׃
ἄνδρα τὸν ἐν αἰτίᾳ φόνου ὁ ἐγγυώμενος φυγὰς ἔσται καὶ οὐκ ἐν ἀσφαλείᾳ παίδευε υἱόν καὶ ἀγαπήσει σε καὶ δώσει κόσμον τῇ σῇ ψυχῇ οὐ μὴ ὑπακούσῃς ἔθνει παρανόμῳ
Hominem qui calumniatur animae sanguinem , si usque ad lacum fugerit , nemo sustinet .
A man who is tormented by blood guilt will be a fugitive until death. No one will support him.
28:18 ⧉ ⤴︎ הוֹלֵ֣ךְ תָּ֭מִים יִוָּשֵׁ֑עַ וְנֶעְקַ֥שׁ דְּ֝רָכַ֗יִם יִפּ֥וֹל בְּאֶחָֽת ׃
ὁ πορευόμενος δικαίως βεβοήθηται ὁ δὲ σκολιαῖς ὁδοῖς πορευόμενος ἐμπλακήσεται
Qui ambulat simpliciter salvus erit ; qui perversis graditur viis concidet semel .
Whoever walks blamelessly is kept safe; but one with perverse ways will fall suddenly.
28:19 ⧉ ⤴︎ עֹבֵ֣ד אַ֭דְמָתוֹ יִֽשְׂבַּֽע ־לָ֑חֶם וּמְרַדֵּ֥ף רֵ֝יקִ֗ים יִֽשְׂבַּֽע ־רִֽישׁ ׃
ὁ ἐργαζόμενος τὴν ἑαυτοῦ γῆν πλησθήσεται ἄρτων ὁ δὲ διώκων σχολὴν πλησθήσεται πενίας
Qui operatur terram suam satiabitur panibus ; qui autem sectatur otium replebitur egestate .
One who works his land will have an abundance of food; but one who chases fantasies will have his fill of poverty.
28:20 ⧉ ⤴︎ אִ֣ישׁ אֱ֭מוּנוֹת רַב ־בְּרָכ֑וֹת וְאָ֥ץ לְ֝הַעֲשִׁ֗יר לֹ֣א יִנָּקֶֽה ׃
ἀνὴρ ἀξιόπιστος πολλὰ εὐλογηθήσεται ὁ δὲ κακὸς οὐκ ἀτιμώρητος ἔσται
Vir fidelis multum laudabitur ; qui autem festinat ditari non erit innocens .
A faithful man is rich with blessings; but one who is eager to be rich will not go unpunished.
28:21 ⧉ ⤴︎ הַֽכֵּר ־פָּנִ֥ים לֹא ־ט֑וֹב וְעַל ־פַּת ־לֶ֝֗חֶם יִפְשַׁע ־גָּֽבֶר ׃
ὃς οὐκ αἰσχύνεται πρόσωπα δικαίων οὐκ ἀγαθός ὁ τοιοῦτος ψωμοῦ ἄρτου ἀποδώσεται ἄνδρα
Qui cognoscit in judicio faciem non bene facit ; iste et pro buccella panis deserit veritatem .
To show partiality is not good, yet a man will do wrong for a piece of bread.
28:22 ⧉ ⤴︎ נִ֥בְהָֽל ־לַה֗וֹן אִ֭ישׁ רַ֣ע עָ֑יִן וְלֹא ־יֵ֝דַ֗ע כִּי ־חֶ֥סֶר יְבֹאֶֽנּוּ ׃
σπεύδει πλουτεῖν ἀνὴρ βάσκανος καὶ οὐκ οἶδεν ὅτι ἐλεήμων κρατήσει αὐτοῦ
Vir qui festinat ditari , et aliis invidet , ignorat quod egestas superveniet ei .
A stingy man hurries after riches, and doesn’t know that poverty waits for him.
28:23 ⧉ ⤴︎ מ֘וֹכִ֤יחַ אָדָ֣ם אַ֭חֲרַי חֵ֣ן יִמְצָ֑א מִֽמַּחֲלִ֥יק לָשֽׁוֹן ׃
ὁ ἐλέγχων ἀνθρώπου ὁδοὺς χάριτας ἕξει μᾶλλον τοῦ γλωσσοχαριτοῦντος
Qui corripit hominem gratiam postea inveniet apud eum , magis quam ille qui per linguae blandimenta decipit .
One who rebukes a man will afterward find more favor than one who flatters with the tongue.
28:24 ⧉ ⤴︎ גּוֹזֵ֤ל ׀ אָ֘בִ֤יו וְאִמּ֗וֹ וְאֹמֵ֥ר אֵֽין ־פָּ֑שַׁע חָבֵ֥ר ה֝֗וּא לְאִ֣ישׁ מַשְׁחִֽית ׃
ὃς ἀποβάλλεται πατέρα ἢ μητέρα καὶ δοκεῖ μὴ ἁμαρτάνειν οὗτος κοινωνός ἐστιν ἀνδρὸς ἀσεβοῦς
Qui subtrahit aliquid a patre suo et a matre , et dicit hoc non esse peccatum , particeps homicidae est .
Whoever robs his father or his mother and says, “It’s not wrong,” is a partner with a destroyer.
28:25 ⧉ ⤴︎ רְחַב ־נֶ֭פֶשׁ יְגָרֶ֣ה מָד֑וֹן וּבֹטֵ֖חַ עַל ־יְהֹוָ֣ה יְדֻשָּֽׁן ׃
ἄπληστος ἀνὴρ κρίνει εἰκῇ ὃς δὲ πέποιθεν ἐπὶ κύριον ἐν ἐπιμελείᾳ ἔσται
Qui se jactat et dilatat , jurgia concitat ; qui vero sperat in Domino sanabitur .
One who is greedy stirs up strife; but one who trusts in Yahweh will prosper.
28:26 ⧉ ⤴︎ בּוֹטֵ֣חַ בְּ֭לִבּוֹ ה֣וּא כְסִ֑יל וְהוֹלֵ֥ךְ בְּ֝חׇכְמָ֗ה ה֣וּא יִמָּלֵֽט ׃
ὃς πέποιθεν θρασείᾳ καρδίᾳ ὁ τοιοῦτος ἄφρων ὃς δὲ πορεύεται σοφίᾳ σωθήσεται
Qui confidit in corde suo stultus est ; qui autem graditur sapienter , ipse salvabitur .
One who trusts in himself is a fool; but one who walks in wisdom is kept safe.
28:27 ⧉ ⤴︎ נוֹתֵ֣ן לָ֭רָשׁ אֵ֣ין מַחְס֑וֹר וּמַעְלִ֥ים עֵ֝ינָ֗יו רַב ־מְאֵרֽוֹת ׃
ὃς δίδωσιν πτωχοῖς οὐκ ἐνδεηθήσεται ὃς δὲ ἀποστρέφει τὸν ὀφθαλμὸν αὐτοῦ ἐν πολλῇ ἀπορίᾳ ἔσται
Qui dat pauperi non indigebit ; qui despicit deprecantem sustinebit penuriam .
One who gives to the poor has no lack; but one who closes his eyes will have many curses.
28:28 ⧉ ⤴︎ בְּק֣וּם רְ֭שָׁעִים יִסָּתֵ֣ר אָדָ֑ם וּ֝בְאׇבְדָ֗ם יִרְבּ֥וּ צַדִּיקִֽים ׃
ἐν τόποις ἀσεβῶν στένουσι δίκαιοι ἐν δὲ τῇ ἐκείνων ἀπωλείᾳ πληθυνθήσονται δίκαιοι
Cum surrexerint impii , abscondentur homines ; cum illi perierint , multiplicabuntur justi .
When the wicked rise, men hide themselves; but when they perish, the righteous thrive.